श्री दिपलक्ष्मी च्या दिवाळी २००९ अंकाच्या संपादकीय मध्ये माझ्या या ब्लॉगचा छापील उल्लेख वाचून आनंद झाला. पण त्यात दिलेली माहिती थोडी चुकीची होती. अर्थातच तसे ईपत्र मी संपादकांना पाठवले आहे. पाहूया काय उत्तर येते त्यांचे.

श्री. हेमंत रायकर यांस,

आपला दिवाळी२००९ चा ’श्री दिपलक्ष्मी’ चा अंक नुकताच वाचनात आला. त्यात तुमच्या संपादकीय लेखात माझ्या http://www.majhimarathi.wordpress.com या मराठी ब्लॉगचा उल्लेख पाहून थोडे आश्चर्य वाटले. एक तर आपला काहीच पूर्वपरिचय नाही, किंवा छापण्यापूर्वीही आपला काही संपर्क झाला नव्हता. दुसरं म्हणजे ज्या संकेतस्थळांबरोबर आपण माझ्या ब्लॉगचा उल्लेख केलात ; ती सगळी फारच मातब्बर संकेतस्थळे आहेत. त्यांच्या पंक्तीत बसण्याची माझी योग्यता नाही. अर्थात्‌ त्यांच्याशेजारचे मिळालेले स्थान किंवा माझ्या ब्लॉगचा जाहीर उल्लेख सुखावून गेला हे खरेच. आपल्या करत असलेल्या कामाची कोणीतरी दखल घेतली ह्याचा आनंद शब्दातीत आहे.

परंतु आपण ज्या कामाकरता माझ्या ब्लॉगची दखल घेतल्याचे छापले आहे, त्या बाबत एक चूक झाली आहे. अजून तरी मी कोणताही ई दिवाळी अंक प्रकाशित केलेला नाही( पण इतरांच्या ई-दिवाळी अंकाचे दुवे माझ्या ब्लॉगवर दिले आहेत). मात्र सध्या एका डिजीटल अंकाची पिडीएफीय आवृत्ती करण्याची जबाबदारी घेतलेली आहे. याव्यतिरिक्त मराठीपुस्तके.ऑर्ग या संकेतस्थळाकरता कॉपीराईट कायद्याच्या कक्षेबाहेर असलेली पुस्तके डिजिटल रूपात आणण्याकरता कार्यरत आहे.

असो, मुळात मराठी वाचकांनी दोन लाखांच्या वर भेट देऊन गेलेल्या माझ्या ब्लॉगची शान मात्र एका छापील अंकाने घेतलेल्या दखलीमुळे आता वाढली आहे.

 

माझी दुनिया

आजकाल ऑल-इन-वन वस्तू जास्त वापरात येतात. सगळ्या गोष्टी त्यात एकत्रितपणे मिळण्याची सोय असल्याने ते सुटसुटीत पडते. अशीच एक सुटसुटीत प्रणाली माझ्या पहाण्यात आली.

हॉटमेल , याहू आणि जीमेल अशी तिन्ही खाती असणारे, त्याद्वारे विरोप पाठवणारे, वाचणारे, गप्पा मारणारे काही कमी नाहीत. पण त्याकरता आपण किती प्रणाल्या संगणकावर उतरवून घेतो ? याहू आणि हॉटमेल च्या गप्पांकरता ’याहू मेसेंजर’ आणि जीमेल करता ’जीटॉक’. विरोप महाजालावरच वाचत असलात तर ठीक नाहीतर आऊटलूक किंवा थंडरबर्ड किंवा तत्सम. महाजालावरच वाचत असलात तर किती संकेतस्थळांना भेटी द्याव्या लागतील ? अर्थातच तीन हॉटमेल , याहू आणि जीमेल. पण एवढे सगळे  उपद्व्याप करणा्री एखादी प्रणाली जर मिळाली तर किती बरं होईल ना ?

तर मंडळी, अशी एक प्रणाली मला मिळाली आहे. सध्या ती बाल्यावस्थेत म्हणजे बेटा व्हर्जन मध्ये आहे. पण जर तुम्हाला वापरायची असेल तर उतरवून घेऊन ती वापरू शकता. त्याद्वारे तुम्ही तुमच्या याहू, हॉटमेल आणि जीमेल अश्या तीनही (इतरही काही) खात्यांचे विरोप एकत्र तपासू शकता, नको असलेले तिथेल्या तिथेच उडवून लावू शकता, हवे असलेले वाचू शकता आणि ते ही तुमच्या संगणकाच्या ’सिस्टीम ट्रे’ मधून. तुमच्या तीनही खात्यांतल्या संपर्कांशी गप्पागोष्टी करू शकता. अश्या काही आणि अजून इतरही काही सोयी यात आहेत.

मला ज्या संकेस्थळावरून याबद्दल माहीती मिळाली त्यांच्याकडे ही प्रणाली वापरून पहायला ५००० आमत्रंण उपलब्ध आहेत. मी त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे ही प्रणाली उतरवून घेऊन माझ्या संगणकात टाकली आहे. ती गेले दोन दिवस वापरतेही आहे. मला याचा चांगला अनुभव आला आहे. सध्या एक त्रुटी म्हणजे मराठी/ देवनागरी सपोर्ट यांत नाहीये. पण मी तसे नमूद केल्यावर त्यांनी मला आवश्यक त्या सोयी उपलब्ध होतील म्हणून आश्वासन दिले. शिवाय या सोयी उपलब्ध झाल्यावर या प्रणालीत असलेल्या ’ऑटो अपडेट’च्या सोयीमुळे त्यात आपोआप बदल केले जातील असेही सांगितले. तुम्हीही ही प्रणाली अवश्य वापरून पहा. संबधित संकेतस्थळावर ५००० आमंत्रणांची सोय आहेच. त्यात लिहिल्याप्रमाणे  कृती करा. जर काही अडचण आली तर मला वर कळवा. माझ्याकडेही त्यांची १००० आमंत्रणांची सोय आहे.

काल ‘मराठी बाणा’ पहाण्याचा योग आला. योगच म्हणायला हवा. कारण बोरिवलीत आमच्या ठाकरे नाट्यगृहात महीन्यातून ४ ते ५ वेळा हा कार्यक्रम होतो. म्हणजे साधारणत: आठवडयाला एकदा. या कार्यक्रमाच्या ऍडव्हान्स बुकिंगची सूचना २ दिवस आधीपासूनच वृत्तपत्रात झळकायला लागते. हा कार्यक्रम हाऊसफुल्ल जात असल्याने…ऍडव्हान्स बुकिंग सुरू होण्याच्या दिवशी सकाळी ८.३० ला खिडकी उघडल्यावर पहिले आपण असू याची यापुर्वी किमान ८ ते १० वेळा काळजी घेतली तरीही खिडकीवरचा माणूस खिडकी उघडल्या उघडल्या प्रयोग हाऊसफुल्ल असल्याचे सांगतो ? मग चेहरा पाडून पहावे….तर आपल्याआधी येऊन प्रयोग हाऊसफुल्ल करणारी; प्रत्येकी १ अशी १००० किंवा चौकोनी कुंटुंबाचे तिकिट काढणारी २५० माणसे तर कुठेही दिसत नाहीत. मग तिकिटे गेली तरी कुठे ? तिकीटाची खिडकी बंद असताना बुकिंग कसे काय हाऊसफुल्ल झाले बुवा ? असले बाष्कळ प्रश्न आपल्याला पडून काही उपयोग नसतो….कारण त्यांची उत्तरे मिळत नाहीत.

हं…तर मी योग अश्याकरता म्हटलं, की शनिवारी आम्ही तिथेच खाली एक केंब्रिजचा सेल लागलेला असल्याने चक्कर मारायाला गेलो होतो. आठवडयाला एक प्रयोग लागतच असल्याने; प्रयोग कधी आहे याची माहिती नसूनही अहोंना हुक्की आली आणि त्यांनी खाजगीत तिकिटांची चौकशी केली. आम्हाला ४ तिकिटे हवी होती. ४ एकत्र तिकीटे उपलब्ध नसल्याचे कळले. एका ठिकाणची एकत्र फक्त ३ तिकिटे मिळतीलसे लक्षात आले. मग दुसरे एखादेच शिल्लक आहे का ? अशी पुन्हा विचारणा केल्यावर पुढचे जास्त किमतीचे एकच तिकिट मिळू शकेल असे सांगण्यात आले. यावेळेला निदान वेगवेगळी का होईना पण तिकिटे मिळताहेत या आनंदावर समाधान मानून आम्ही तिकिटे घेऊन घरी आलो. प्रयोग रविवारी दुपारी ४ वाजता होता.

दुस-या दिवशी वृत्तपत्रांत नेहमीप्रमाणे प्रयोग हाऊसफुल्ल असल्याचे वाचायला मिळालेच. इथपर्यंत ठिक आहे….मग डोक्यात किडा वळवळायला लागला की यावेळी प्रयोग रविवारी, दुपारी ४ चा असून सुध्दा आदल्या दिवशी पर्यंत प्रयोगाची तिकीटं उपलब्ध राहू शकतात ? राहातील ही…..पण आम्हाला जी तिकिटं दिली गेली ती आधीचं कोणीतरी काढून ठेवलेली असावी…..कारण ती घडी घालून ठेवलेली होती. शिवाय ती कपाटात सुरक्षित ठेवलेली होती. नवीन तिकीटं जेव्हा आपण काढतो तेव्हा…..देणारी व्यक्ती तक्ता पाहून …आसन क्रमांक घालून पुस्तकातून नवी कोरी  तिकीटे आपल्या हवाली करते. दुसरी शंका अशी मनात आली की कदाचित कोणीतरी तिकीटे रद्द करायला आले असतील आणि तीच तिकिटे आपल्याला उपलब्ध झाली असतील. पण लगेच लक्षात आले…की आपण घेतलेली तिकिटे रद्द करायची झाल्यास आपल्यालाच समक्ष येऊन इथे तिकिटाच्या अपेक्षेने आलेल्या लोकांना गाठावे लागते. खिडकीवर आपण अशी विनंती केली तरी ती कोणी एकून घेत नाही आणि जबाबदारी तर त्याहून घेत नाही. त्यामुळे ही शक्यता निकालात निघाली.

मग पुढे अजून डोकं चाललं आणि आठवलं की तिकिटांच्या तक्त्यावर आम्ही जी तिकिटं घेतलेली होती त्यावर आधीच फुल्या मारलेल्या होत्या. त्या बघुन मी तिकीटं घेताना त्यांना विचारलेही पण त्यांनी त्या प्रश्नाला बगल देऊन दुस-या व्यक्तिशी संभाषण सुरू केले. शिवाय त्या तक्त्यावर इतर फुल्यांवर एक निळ्या रंगाची वेगळी खूणही होती. जी आम्हाला दिलेल्या आसन क्रमांकांच्या ठिकाणी नव्हती. आम्हाला तिकिटं देताना त्या व्यक्तिची त्याच्या सहका-याशी थोडी बातचीतही झाली आणि तू तिथली दे….मी इथली देतो असे संभाषण संपले.

या सगळ्यावरून मी असा निष्कर्ष काढला की. हा प्रयोग हाऊसफुल्ल करण्याचं सगळं श्रेय या तिकिट विक्रेत्यांना जात असावं. प्रयोग लागला की प्रत्येक रांगेतली काही तिकीटं ब्लॉक करून ठेवायची आणि मागणा-याची गरज पाहून पुडी वळायची हा ही प्रकार यात असू शकतो. या ही पुढे जाऊन  कदाचित दाखवायचा तक्ता वेगळा आणि विकायचा तक्ता वेगळा असे ही असू शकते. कदाचित यांत हस्ते परहस्ते ‘मराठी बाणा’कारांचाही हात असू शकतो. कारण शेवटी पुरवठा कमी ठेवून हाऊसफुल्ल ची हवा तयार करायची मग आपोआप मागणी वाढतेच आणि मागणी वाढली की आपोआप प्रयोग हाऊसफुल्ल होतोयचं की !

हा माझा आरोप म्हणा किंवा नुसती शंका म्हणा पण या शंकेला कारणीभूत अशी घटनाही प्रयोग सुरू व्हायच्या आधी घडली. अगदी आमच्या शेजारच्या आसन क्रमांकाच्या तिकीटांचा घोळ झाला. दोन च जागा असताना तीन दिल्या गेल्या. थोड्क्यात एकाच नंबराची जागा दोघांना मिळाली आणि तिथे त्यांची जुंपली. मग ते निस्तरलं गेलं हा भाग वेगळा.पण त्यातल्या एका कुटुंबाला आमच्याच सारखं वेगवेगळं बसून प्रयोग पाहावा लागला. आम्ही हा पर्याय स्वत:हून स्विकारला होता पण त्यांना नाईलाजाने स्विकारावा लागला. शिवाय प्रयोग सुरू झाल्यावर अजून एका ठीकाणच्या दोन स्त्रियांना उठवून त्यांना पुढे बसायला देऊन तिथे दस्तुरखुद्द द्वारपाल येऊन बसले. आता जर तिकीट विक्री झालेली होती तर तिकीट घेतलेली व्यक्ती कधीही येऊन बसू शकली असती. पण प्रयोग चालू झाल्यानंतर १० मिनिटात ज्या खात्रीने त्यांना शिफ्ट करण्यात आलं त्यावरून असं वाटतं की याला आयोजकांची संमती असावी. म्हणजे संबधितांनी तिकिटं ब्लॉक करायची, आयोजकांनी प्रयोग हाऊसफुल्ल झाल्याचे सांगत आभार मानायचे, इतका हाऊसफुल्ल जातोय त्याअर्थी खरोखरच तेवढा चांगला प्रयोग असणार असे मानून जास्त दराची तिकिटे काढून धन्य झाल्याचे समाधान मानायचे. प्रत्यक्षात प्रयोग तेवढ्या लायकीचा आहे की नाही याची कोण खातरजमा करणार ? प्रयोगानंतर हिशोब करताना सत्य माहित असल्याने आयोजकांना फरक पडत नसेलच. म्हणून प्रश्न पडतो की प्रयोग हाऊसफुल्ल होतो की केला जातो.

इथे कुणीही मला ’मराठी माणूस पुढे गेलेला पहावत नाही’ या वृत्तीची समजू नये. मी फक्त मला आलेला अनुभव विशद केला. कोणाला आलेला आहे का असा काही अनुभव ?

प्रयोगाबद्दलही लिहीन….पुढच्या भागात.

मागे मी म्हटल्याप्रमाणे माझा ब्लॉगर वरचा ब्लॉग मी केवळ वर्गीकरणाची सोय नाही म्हणून वर्डप्रेसवर हलवला. त्या वेळी ब्लॉगर खूपच बाल्यावस्थेत होतं. आणि त्या उलट वर्डप्रेस मात्र चांगलचं बहरात होतं. उदाहरणच द्यायंचं झालं तर वेगवेगळ्या थीम्स उपलब्ध होत्या. तुमच्या गरजेनुसार तुम्ही हवी ती थीम वापरून तुमचा ब्लॉग सजवू शकत होतात. इतकेच नाही तर वर्डप्रेस चे वर्डप्रेस.कॉम आणि वर्डप्रेस.ऑर्ग असे दोन भाग आहेत. तुम्हाला फारशा अपेक्षा न ठेवता जर रेडिमेड ब्लॉग हवा असेल तर वर्डप्रेस.कॉम वर तुम्ही या ब्लॉगसारखा ब्लॉग तयार करू शकता. अर्थातच त्यात तुम्हाला हव्या त्या गोष्टी मिळतीलच असे नाही. पण तुम्हाला जर कोडींगचे ज्ञान असेल तर वर्डप्रेस.ऑर्ग सारखा उत्तम पर्याय नाही. वर्डप्रेस.ऑर्ग वरचे उपलब्ध ऍप्लिकेशन तुम्ही उतरवून घेऊन तुम्हाला हव्या असलेल्या सर्व्हर वर चढवू शकता. त्यात हवे ते बदल करू शकता. नविन काही प्लग इन्स चढवू शकता. मला पहिल्यापासूनच पैसे खर्च करण्याचा प्रस्ताव मंजूर नव्हता.काही ठीकाणी मोफत जागाही उपलब्ध आहे,पण त्यात पुन्हा अनेक मर्यादा येतात.त्यापेक्षा मग वर्डप्रेस.कॉम च बरे.
    आता वर्डप्रेस.कॉम वर ब्लॉग तयार झाला. खुशीत येऊन काही पोस्ट्स टाकल्यावर लक्षात आले की इथे दोन त्रुटी आहेत.एक म्हणजे दिसणा-या पोस्ट इतक्या लहान अक्षरात आहेत की ब-याचदा वाचताना त्रास होतो. दुसरं असं की ब्लॉगरवर जर तुम्ही एखादी दोन महिन्यापुर्वीची पोस्ट पहात असाल तर , शेजारच्या साइडबार मध्ये तुम्हाला त्याच्या आगच्या मागच्या पोस्ट्सची लिस्ट दिसण्याची सोय होती,तशी ती इथे वर्डप्रेस वर नाही. आता काय करावं ? हा दुसरा प्रश्न मामुली असला तरी मला खूप खटकत होता. पण त्यावर काही उपाय सापडला नाही. नाही म्हणायला एक पळवाट म्हणून त्या महिन्याच्या कॅलॅंडर वर माऊस फिरवला की तश्या त्या महिन्यातल्या पोस्ट्स दिसतात.विचार केला की,”चला;हे ही नसे थोडके !” पण फॉन्ट्सचा प्रश्न सुटला नाही. वर्डप्रेसच्या फोरम मध्ये ही समस्या मांडल्यावर कळले की, प्रत्येक थीम करता एक वेगळी css वापरली जाते, त्यात बदल करून ती मला वापरायची असेल तर त्याकरता मला पैसे भरून ती css विकत घ्यावी लागणार. मग काय, पुन्हा आलीया भोगासी…असावे सादर. जिकडे तिकडे अडवणूक.उगाच नाही म्हणतं ना की,”There is nothing like a free lunch”.
    वर्डप्रेस ची लोकप्रियता पहाता आणि दिवसागणिक कुत्र्याच्या छत्र्यांप्रमाणे निघायला लागलेले ब्लॉग्ज पाहून हळूहळू ब्लॉगर ही बदलू लागले.त्यांनी त्यांचा पुर्वीचाच css(template) ब्लॉगधारकाला बदलू देण्याचा निर्णय कायम ठेवत अनेक लक्षणीय बदल केले. वर्डप्रेसने मात्र यात ब्लॉगला हॅकींग चा धोका पोचू शकतो असे सांगत पहीलाच पर्याय कायम ठेवला.    
    ब्लॉगर ने जे नवे बदल केले त्यातले मुख्य म्हणजे ब्लॉगच्या रीच टेक्स्ट एडीटर मध्येच देवनागरी टाईप करायची होय आणि ब्लॉगच्या साइडबारमध्ये सजावट करण्याकरता काही   एलिमेंट्स  काढाघालायची सोय. या पुर्वी देवनागरी टाईप करताना बरहा सारख्या सॉफ्टवेअरचा आधार घ्यायला लागायचा. पण ज्यांना ही सोय नकोय( उद.कार्यालयालयातून लिखाण करणा-यांना)  त्यांच्याकडून म्हणून ब्लॉगरच्या या कॄतीला उदंड प्रतिसाद मिळाला. अर्थात बरहा च्या सोयीपुढे ब्लॉगर ची सोय काहीच नाही, पण बुडत्याला काडीचा आधार..कारण वर्डप्रेस वर अशी काही सोय नाहीये. नाही म्हणायला वर्डप्रेस ने   आपल्या ’मराठी’भाषेला ब्लॉगिंगची एक भाषा म्हणून मान्यता मात्र दिली आहे.

  

दुसरा एलिमेंट्सचा उपयोग असा की, तुम्हाला फोटो, व्हिडीयो, काही वाचनखुणा(लिंक्स), मतदान, कसलीही यादी अश्या काही उपयॊगी गोष्टी साईडबारमध्ये द्यायची सोय झाली.या  एलिमेंट मध्ये सगळ्यात महत्वाचे एलिमेंट म्हणजे html.या एलिमेंट मुळे कोणतेही विड्गेट (widget) तुम्ही तुमच्या ब्लॉगच्या साईडबार मध्ये टाकू शकता.हे html कोड्स टाकणं शक्य झाल्याने तुम्ही नानाविध प्रकारे तुमचा ब्लॉग सजवू शकता. दुर्दैवाने वर्डप्रेस मध्ये ही सोय उपलब्ध नाही..वर्डप्रेसच्या टेक्स्ट विडगेट मध्ये मी अनेकदा html कोड टाकून पाहीले पण सगळे प्रयत्न निष्फळ झालेतं.

 

याखेरीजही काही चांगल्या सोयी ब्लॉगर देतं ….त्याविषयी पुन्हा कधी तरी.

 

खरं तरं वर्डप्रेस वरचा माझा ब्लॉग व्यवस्थित चालू आहे. बरेच वाचक त्याला भेटही देत आहेत. आज पर्यंत ५२ हजाराचा आकडा पार केलेला आहे. तरीही कुठेतरी काही हुरहुर आहे. सुरूवातीला ब्लॉगरवरच तयार केलेला ब्लॉग मी कालांतराने त्तिथे वर्गीकरणाची सोय नाही या कारणाने तिथून हलवून वर्डप्रेस वर आणला. पण आता ब्लॉगर इतके बदललेय…शिवाय सभासदांना देत असलेली ‘कस्टमायझेशन’ ची सोय फक्त ब्लॉगरवरच मिळू शकते. अगदी टेंपलेट बदलण्यापासून ते साइड बार मध्ये वाट्टेल ते widgets टाकण्यापर्यंत काहीही करून तुम्ही ब्लॉगरवरचा तुमचा ब्लॉग सजवू शकता. वर्डप्रेस वरचे मला खटकलेल्या आणि ब्लॉगरने देऊ केलेल्या काही सोयींविषयी पुढच्या पोस्टमध्ये.